«Βαμμένο πουλί» και «Λευκό σε λευκό» αφήνουν αποτύπωμα και δίνουν δυο από τις πιο ολοκληρωμένες ταινίες του φεστιβάλ

Εκτη ημέρα του 60ού Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης

Του Γιάννη Μουγγολιά

Ίσως η καλύτερη ταινία σε όλα τα τμήματα του 60ού Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης έως σήμερα είναι το «Βαμμένο πουλί» του Βάσλαβ Μαρχούλ, συμπαραγωγής Τσεχίας, Ουκρανίας και Σλοβακίας.

Αν θέλαμε να πούμε άτι για το αριστουργηματικό αυτό φιλμ με απόλυτη συντομία είναι: «Πώς το ασπρόμαυρο είναι ο καλύτερος τρόπος για να δεις τη βία και την φρίκη μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και αυτό να σε συνταράξει πολύ απλά γιατί μοιάζει άκρως αληθινό».

Κεντρικός πρωταγωνιστής της ταινίας είναι ένα ορφανό παιδί, που είναι Εβραίος αλλά όλα είναι άγνωστα, ακόμη και το όνομά του. Είναι σαν να μην υπάρχει σαν να μην έχει κανέναν δεσμό, καμιά αναφορά και αφετηρία στη γη. Η ταινία, που αποτελεί μεταφορά για τον κινηματογράφο του  ομώνυμου μυθιστορήματος του Πολωνοαμερικανού συγγραφέα Γιέρζι Κοσίνσκι, αποτελεί μια σύνοψη της ζωής του μικρού εβραιόπουλου χωρισμένα σε κεφάλαια που φέρουν τα ονόματα που για κάποιο χρονικό διάστημα έζησε μαζί τους. Στο οδοιπορικό αυτό μέσα στον χρόνο γύρω από τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, βλέπουμε τις απίστευτες καταστάσεις και τη βία που υπέστη ο μικρός από τους ανθρώπους που συσχετίστηκε και ουσιαστικά έπαιξαν τον ρόλο του κηδεμόνα του για κάποιο διάστημα. Βίαιες εκρήξεις πάνω του, εκμετάλλευση, ακόμα και σκληρά μαρτύρια δοσμένα με αυθεντική σκληρότητα, που βρίσκει στο ασπρόμαυρο φιλμ τον ιδανικό εκφραστή της.

Μια εποχή που η βαρβαρότητα και οι κτηνώδεις συμπεριφορές ήταν στην ημερήσια διάταξη βλέπουμε τις ανθρώπινες σχέσεις να διαβρώνονται με το μικρόβιο του πολέμου. Από το μαστίγωμα της γυναίκας ενός από τους άνδρες που συνάντησε μέχρι τον άγριο βιασμό μιας ερωτικής γυναίκας που τιμωρείται για τη σεξουαλικότητα και τη γύμνια της από τις γυναίκες του περίγυρού της. Με φόντο μια καταστραμμένη Ευρώπη όπου τα ερείπια είναι πολύ πρόσφατα ή και σύγχρονα, ο μικρός ήρωας μεγαλώνει με φόβο αν αύριο θα συνεχίσει να ζει.

Το «Βαμμένο πουλί» είναι ένα σκληρό, σχεδόν εμμονικό φιλμ που ταράζει με τον πρωτόλεια δύναμή του αλλά και με τη βαθιά ποίηση που εμφιλοχωρεί παντού, ακόμα και στις πιο ζοφερές και γκρίζες περιόδους της ιστορικής συνθήκης. Φιλμ ανησυχητικό, φιλμ καθηλωτικό με πολύ έντονη την κλειστοφοβική ατμόσφαιρα παρά τους πολλούς ανοιχτούς χώρους. Ακόμα και τα πιο ωμά στιγμιότυπα μέσα στην έντασή τους και λόγω του ασπρόμαυρου αποκτούν εξαιρετική αισθητική διάσταση. Τα ευφάνταστα πλάνα του σκηνοθέτη μαγνητίζουν τον θεατή και τον βυθίζουν στην απελπισία, χωρίς να παραβλέπουν την σανίδα σωτηρίας και ελπίδες που αχνοφαίνεται δειλά μέσα στη γκρίζα και ζοφερή πραγματικότητα.  Η διανομή των ηθοποιών έχει ξεχωριστό ενδιαφέρον αφού ανάμεσα στα ονόματα φιγουράρουν οι Χάρβεϊ Καϊτέλ, Στέλαρ Σκάαρσγκαρντ, Τζούλιαν Σαντς και πολλοί άλλοι. Το «Βαμμένο πουλί» είναι μια άκρως εσωτερική δουλειά για τον κινηματογράφο.

«Λευκό σε λευκό» του Τεό Κουρτ, γεννημένου στην Ισπανία από Χιλιανούς γονείς,  συμπαραγωγής Ισπανίας, Χιλής, Γαλλίας και Γερμανίας, αφού η συντριπτική πλειοψηφία των γυρισμάτων πραγματοποιήθηκε στη Γη του Πυρός με ό,τι αυτό συνεπάγεται για τις πολύ δύσκολες συνθήκες που επικράτησαν.

Μεταφερόμαστε στη Χιλή στις αρχές του 20ού αιώνα. Από το πρώτο μονοπλάνο της ταινίας απίστευτης ομορφιάς με το νυχτερινό χιονισμένο τοπίο και τον οίκο των διαδραματιζόμενων με τα φώτα που φαίνονται στα δωμάτια να μοιάζουν με κεράκια, ο θεατής εισάγεται στη υψηλή αισθητική και στην επιβλητική εικαστική μορφή που έχει η κινηματογραφική πρόταση του Τεό Κουρτ.

Η Γη του Πυρός είναι βεβαίως πανέμορφη, μαγευτική θα λέγαμε και αυτή η ομορφιά υπηρετείται με μοναδικό τρόπο από τη φωτογραφία της ταινίας. Όμως η Γη του Πυρός είναι και απόκοσμη, εφιαλτική, αιματηρή. Εκεί ακριβώς ξεδιπλώθηκε η ιστορία, έλαβε χώρα μια από τις πιο ακραίες και αιματηρές επεμβάσεις πάνω στους αυτόχθονες πληθυσμούς.

Στην ταινία κεντρικός πρωταγωνιστής είναι ο Πέδρο, ένας επαγγελματίας  φωτογράφος, που του αναθέτεται με πληρωμή από έναν μεγαλογαιοκτήμονα να φωτογραφήσει τη γαμήλια τελετή της κόρης του. Παρά τις προσπάθειες του να δει τον εργοδότη του, ο φωτογράφος δεν θα τα καταφέρει αφού ο μεγαλογαιοκτήμομας μένει προστατευμένος σε ένα αόριστο περίκλειστο περιβάλλον και κανείς δεν έχει πρόσβαση σε αυτόν. Οι όποιες επιθυμίες του μεταβιβάζονται ιεραρχικά μέσω των στενών συνεργατών του και φτάνουν στους υποχρεωμένους να τις υλοποιήσουν. Ο φωτογράφος όμως κατόπιν εντολής του πατέρα της πρέπει να φωτογραφήσει την κόρη του και μέλλουσα νύφη. Μετά από μια σχολαστική διαδικασία δοκιμών ο Πέδρο βγάζει μια υποδειγματική φωτογραφία με την οποία ο μεγαλογαιοκτήμονας ενθουσιάζεται. Σιγά σιγά όμως η όμορφη εμφάνιση και εύθραυστη συμπεριφορά  προκαλούν στον φωτογράφο ένα αίσθημα πατρικής στοργής αλλά και ερωτικής έλξης. Μέσα από μια διαρροή τα αισθήματα του φωτογράφου φτάνει στα αυτιά του εργοδότη του και κατ΄ αυτό τον τρόπο ο Πέδρο εξαναγκάζεται να συμμετάσχει στο στρατιωτικό κίνημα, το οποίο μόνο προσανατολισμό έχει να εξοντώσει ολοσχερώς τους αυτόχθονες και να καταπατήσει τις εκτάσεις γης που κατείχαν.

Ο Τεό Κουρτ δημιουργία μια φιλμική συμφωνία ξετυλίγοντας ένα πραγματικό σκηνοθετικό ρεσιτάλ. Σκοτεινή ατμόσφαιρα εναλλαγή κλειστών και ανοιχτών χώρων, έξοχα μονοπλάνα και ταυτόχρονα εξαιρετικά κοντινά πλάνα στα πρόσωπα των ηθοποιών. Απόλυτη, σχεδόν χειρουργική σκιαγράφηση των καταστάσεων, όχι κατ΄ ανάγκη των ιστορικών και πολιτικών, αφού ο Κουρτ προσεγγίζει τα μεγάλα θέματα του προβληματισμού του. Μνημειώδης η τελευταία σκηνή του φιλμ όπου ο Πέδρο πριν βγάλει τη φωτογραφία στήνει πάλι και πάλι τους στρατιώτες σε θέση πυροβολισμού εισβάλλοντας κάθε τόσο ο ίδιος μέσα στο φωτογραφικό πεδίο του. Ωστόσο εκτός από την ιστορική πτυχή, η μερίδα του λέοντος στον στοχασμό του σκηνοθέτη ανήκει στον ρόλο της τέχνης σε τέτοιου είδους κεφαλαιώδη ιστορικά γεγονότα αλλά και σε μικρότερα. Επίσης το εύρημα να μην εμφανιστεί σε όλο το έργο ο μεγαλογαιοκτήμονας, ο κύριος Πόρτερ, απηχεί τον τρόπο ότι καλά κρυμμένοι αυτοί που αποφασίζουν για τη ζωή και τον θάνατό μας, την ειρήνη κλπ.

Τέλος πρέπει να σημειώσουμε πως εκτός από την θαυμάσιο Αλφρέντο Κάστρο, παίζει και ο Λαρς Ρούντολφ, πρωταγωνιστής της ταινίας «Οι αρμονίες του  Βερκμάιστερ» του Μπέλα Ταρ.

ΣΧΟΛΙΑ